Frankfurt Okulu’nun (Aydınlanma Eleştirisi) Penceresinden: ‘The Road’, ‘Snowpiercer’, ‘Cloud Atlas’ Filmleri Özelinde Distopyalar

M. Talha Altınkaya

Öz



Her ne kadar kökleri 15.yy’a kadar götürülse de esas olarak 20. yüzyılın başlarında edebiyat alanında ortaya çıkan distopyalar 1920’lerin sonlarına doğru sinema sanatı içerisinde de kullanılmaya başlanmış ve bu kimi zaman tematik, kimi zaman konu düzeyinde, kimi zaman ise doğrudan edebi eserlerin birebir uyarlanmasıyla tezahür etmiştir. Genel olarak bilimkurgu türü içerisinde ele alınabilecek bu filmler kültürel, politik, tarihsel gelişmelere göre farklılık göstermiştir. Özellikle 2000 sonrası anaakım sinema içerisinde üretilen distopyalar “kıyamet sonrası” (post-apocalyptic) teması çerçevesinde ele alınan konuları işlemektedir. Ancak bu konular sinema tarihinde olduğu gibi “uzaydan gelen canlılar” ya da “çılgın bilim adamı” gibi temalardan oluşmaz. Aksine milyonlarca seyircinin izlediği ve yüksek gişeler elde eden bu filmler daha çok tüketim toplumu, insanlığın teknolojik ilerlemesi, ekolojik sistemin yok olması gibi 20.yy’ın başında aydınlanma aklına getirilen eleştirilerin odağındaki temaları işlemeye başlar. Araçsal akıl olarak adlandırılan ve eleştirilen bu ‘aydınlanma aklına’ en ayrıntılı incelemeyi ise Frankfurt Okulu yapmıştır. Edebiyat eserlerinde olduğu gibi sinema filmlerinde de (özellikle son 15 yılda) kıyamet sonrası dünyanın içinde bulunduğu durumun (distopyanın) sorumlusu olarak “araçsal akıl” ya da “bilim ve iktidar ilişkisi” yerine sürekli olarak insan ve insanın ‘özünde’ doyumsuz bir varlık olduğu vurgusu yer almaktadır. Diğer bir ifadeyle bu filmler -The Road (Yol, John Hillcoat, 2009), Cloud Atlas (Bulut Atlası, Andy Wachowski, Lana Wachowski, Tom Tykwer, 2012), Snowpiercer (Kar Küreyici, Joon-ho Bong, 2013)– insanın özünde bulunan (eğer bir özü varsa) ‘iyilik’, ‘kötülük’ gibi ahlak ve etik alanını ilgilendiren felsefi kavramlar üzerinden giderek sistem eleştirisini ‘ıskalar’.

 

                                                           

Anahtar sözcükler: Sinema, Ütopya, Distopya, Frankfurt Okulu, Aydınlanma Felsefesi 


Tam Metin:

PDF

Referanslar


Abisel, Nilgün, Popüler Sinema ve Türler, 3. Baskı, İstanbul: Alan Yayıncılık.

Adanır, Oğuz, (2010). Baudrillard, (Oğuz Adanır, Der). İstanbul: Say Yayınları.

Adorno, Theodor W, (2005). Minima Moralia, (Orhan Koçak & Ahmet Doğukan, Çev). İstanbul: Metis Yayınları.

Adorno, Theodor W, (2011). Toplum Üzerine Yazılar, (M. Yılmaz Öner, Çev). İstanbul: Belge Yayınları.

Adorno, Theodor W, (2016). Negatif Diyalektik, (Şeyda Öztürk, Çev). İstanbul: Metis Yayınları.

Akbulut, Hasan, (2010). Sinema: Tarih-Kuram-Eleştiri, (Büker S. vd, Der). İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.

Batur, Yüksel, (1998). Bilimkurgu Sinemasında Şiddet ve İdeoloji, Kitle Yayınları.

Bezel, Nail, (2001). Yeryüzü Cennetlerinin Sonu, Ankara: Güldikeni Yayınları.

Bookchin, Murray, (1996). Toplumsal Ekolojinin Felsefesi, (Rahmi G. Öğdül, Çev). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Bumin, Tülin, (2010). Tartışılan Modernlik: Descartes ve Spinoza, Yapı Kredi Yayınları,.

Cevizci, Ahmet, (2011). Felsefe Tarihi, İstanbul: Say Yayınları.

Cevizci, Ahmet, (2013). 17. Yüzyıl Felsefesi, İstanbul: Say Yayınları.

Çiğdem, Ahmet, (2011). Aydınlanma Düşüncesi, İstanbul: İletişim Yayınları.

Fraser, Ian, (2008). Hegel ve Marks - İhtiyaç Kavramı, (Beyaz Sümer Aydaş, Çev). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.

Fromm, Erich, (1995a). Umut Devrimi, (Şemsa Yeğin, Çev). İstanbul: Payel Yayınevi.

Fromm, Erich, (1995b). İnsandaki Yıkıcılığın Kökenleri II. Cilt, (Şükrü Alpagut, Çev). İstanbul: Payel Yayınevi.

Fromm, Erich, (2001). İtaatsizlik Üzerine, (Ayşe Sayın, Çev). İstanbul: Kariyer Yayıncılık.

Fromm, Erich, (2004). Hayatı Sevmek, (Ali Köse, Çev). İstanbul: Arıtan Yayınevi.

Fromm, Erich, (2008). Sevginin ve Şiddetin Kaynağı, (Yurdanur Salman vd, Çev). İstanbul: Payel Yayınevi.

Fromm, Erich, (2011). İnsandaki Yıkıcılığın Kökenleri I. Cilt, (Şükrü Alpagut, Çev). İstanbul: Payel Yayınevi.

Habermas, Jürgen, (2010). İdeoloji Olarak Teknik ve Bilim, (Mustafa Tüzel, Çev). Yapı Kredi Yayınları.

Hampson, Norman, (1991). Aydınlanma Çağı, (Jale Parla, Çev). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.

Hilav, Selahattin, (2013). Felsefe El Kitabı, Yapı Kredi Yayınları.

Holz, Hans Heinz, (2012). Frankfurt Okulu Eleştirisi, (Olcay Geridönmez, Çev). İstanbul: Evrensel Basım Yayın.

Horkheimer, Max & Adorno, Theodor W, (2010). Aydınlanmanın Diyalektiği, (Nihat Ülner & Elif Öztarhan Karadoğan, Çev). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Horkheimer, Max, (2010). Akıl Tutulması, (Orhan Koçak, Çev). İstanbul: Metis Yayınları.

Jay, Martin, (2005). Diyalektik İmgelem, (Ünsal Oskay, Çev). İstanbul: Belge Yayınları.

Kant, Immanuel, (1984). Seçilmiş Yazılar, (Nejat Bozkurt, Der-Çev). İstanbul: Remzi Kitabevi.

Kaplan, F. Neşe & Ünal, Gülin Terek, (2011). Bilim Kurgu Sinemasını Okumak, İstanbul: Derin Yayınları.

Kellner, Douglas, (1992). Critical Theory, Marxizm and Modernity, The John Hopkins University Press.

Kızılçelik, Sezgin, (2013). Frankfurt Okulu, Ankara: Anı Yayıncılık.

Kovel, Joel, (2005). Doğanın Düşmanı, (Gürol Koca, Çev). İstanbul: Metis Yayınları.

Mansfield, Nick, (2006). Öznellik, (Hüsamettin Çetinkaya, Çev). İzmir: Aralık Yayınları.

Marcuse, Herbert, (2010). Tek-Boyutlu İnsan, (Aziz Yardımlı, Çev). İstanbul: İdea Yayınevi.

Marx, Karl, (2013). Kapital Cilt I, (Mehmet Selik & Nail Satlıgan, Çev). İstanbul: Yordam Kitap.

Roloff, Bernhard & Seeblen, Georg, (1995). Ütopik Sinema, (Veysel Atayman, Çev). İstanbul: Alan Yayınevi.

Ryan, Michael & Kellner, Douglas, (2010). Politik Kamera-Çağdaş Hollywood Sinemasının İdeolojisi ve Politikası, (Elif Özsayar, Çev). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Spinoza, Benedictus, (2013). Ethica, (Çiğdem Dürüşken, Çev). İstanbul: Kabalcı Yayınları.

Tandaçgüneş, Nilnur, (2013). Ütopya: Antik Çağdan Günümüzü Mutluluk Vaadi, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Topçu, Y. Gürhan, (2010). Hollywood’a Yeniden Bakmak, Ankara: De Ki Yayınları.

Yayımlanmamış Eserler

Güvenç, Kurtul, (2010). “Eleştiri: Toplum ve Bilim: Frankfurt Okulu Üzerine Bir İnceleme”, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010)

Kılıçbay, Mehmet Ali; Kavram Sözlüğü II, Özgür Üniversite Yayınları, Basılmamış Eser.

Uyanık, Necip, (2006). “Aydınlanma Felsefesinde İlerleme Düşüncesi ve Etkileri”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006)

İnternet Erişimleri

Wikipedia, “Bulut Atlası”, “tr.wikipedia.org/wiki/Bulut_Atlası_(film)”, (Erişim Tarihi:21 Temmuz 2016).

Radikal Gazetesi, (http://www.radikal.com.tr/hayat/bmden_acliga_cozum_bocek_yiyin-1133258), (Erişim Tarihi: 19 Temmuz 2016).


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.


Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.